ट्रॅक्टरच्या युगात ‘इर्जिक’ची परंपरा जिवंत; लोहसरमध्ये बैलजोड्यांनी केली देवस्थानच्या शेताची मशागत

जुन्या सामूहिक श्रमसंस्कृतीला उजाळा; पारंपरिक शेतीपद्धती पाहून ग्रामस्थांच्या आठवणी झाल्या ताज्या

   

   

लोहसर, ता. पाथर्डी : आधुनिक तंत्रज्ञानाच्या युगात शेतीची कामे ट्रॅक्टर, यंत्रसामग्री आणि आधुनिक साधनांच्या माध्यमातून अत्यंत वेगाने होत असली, तरी पूर्वीच्या काळातील सामूहिक श्रम, परस्परांना मदत करण्याची भावना आणि पारंपरिक शेतीसंस्कृती हळूहळू लोप पावत चालली आहे. याच जुन्या परंपरेचे जतन व्हावे आणि नव्या पिढीला आपल्या कृषी संस्कृतीची ओळख व्हावी, या उद्देशाने पाथर्डी तालुक्यातील लोहसर येथे एक अनोखा आणि कौतुकास्पद उपक्रम राबविण्यात आला.

   

लोहसर येथील श्री काळभैरवनाथ देवस्थान ट्रस्टच्या वतीने देवस्थानच्या शेताची मशागत आधुनिक यंत्रांऐवजी पारंपरिक ‘इर्जिक’ पद्धतीने करण्यात आली. यासाठी गावातील अनेक शेतकरी आपल्या बैलजोड्या आणि पारंपरिक शेतीची अवजारे घेऊन एकत्र आले. त्यामुळे देवस्थानच्या शेतात जुन्या काळातील शेतीचे चित्र पुन्हा एकदा जिवंत झाले.

   

पूर्वीच्या काळात शेतीची कामे मोठ्या प्रमाणावर सामूहिक पद्धतीने केली जात. एखाद्या शेतकऱ्याच्या शेतात मशागतीचे किंवा इतर मोठे काम असले की तो संपूर्ण गावाला मदतीसाठी निमंत्रण देत असे. गावातील शेतकरी आपल्या बैलजोड्या, औजारे आणि मनुष्यबळासह त्या शेतकऱ्याच्या मदतीला धावून जात. अनेक बैलजोड्या एकाच वेळी शेतात उतरून दिवसभरात मोठे काम पूर्ण केले जात असे. कामानंतर सर्वजण एकत्र बसून भोजनाचा आनंद घेत. या परंपरेतून केवळ शेतीचे काम पूर्ण होत नसे, तर गावातील एकोपा, परस्पर सहकार्य, बंधुभाव आणि सामाजिक नातेसंबंध अधिक दृढ होत असत.

   

मात्र, काळ बदलला आणि शेतीमध्ये यांत्रिकीकरण आले. ट्रॅक्टर व आधुनिक साधनांमुळे शेतीची कामे कमी वेळेत आणि कमी मनुष्यबळात पूर्ण होऊ लागली. त्याचा मोठा फायदा शेतकऱ्यांना झाला असला तरी सामूहिक श्रमांची आणि परस्पर सहकार्याची जुनी परंपरा मात्र मागे पडली.

याच पार्श्वभूमीवर लोहसर येथील देवस्थान ट्रस्टने घेतलेला हा निर्णय विशेष ठरला. देवस्थानच्या शेतात एकाच वेळी अनेक शेतकरी आपल्या बैलजोड्यांसह मशागतीसाठी उतरले. बैलजोड्यांच्या साहाय्याने पारंपरिक ‘इर्जिक’ पद्धतीने सुरू असलेली मशागत पाहण्यासाठी ग्रामस्थांनीही मोठी गर्दी केली. या प्रसंगामुळे जुन्या पिढीतील ग्रामस्थांच्या आठवणींना उजाळा मिळाला.

नव्या पिढीला परंपरेची ओळख व्हावी

या उपक्रमाबाबत प्रतिक्रिया व्यक्त करताना श्री काळभैरवनाथ देवस्थान ट्रस्टचे अध्यक्ष अनिल गिते पाटील म्हणाले, “काळाच्या ओघात मोडत चाललेल्या आपल्या जुन्या परंपरांची जपणूक व्हावी आणि नवीन पिढीला आपल्या पूर्वजांच्या शेतीपद्धतीची माहिती व्हावी, या उद्देशाने आम्ही ‘इर्जिक’द्वारे मशागत करण्याचा निर्णय घेतला. आधुनिक यंत्रांचा वापर आवश्यक आहेच; मात्र आपल्या जुन्या परंपरा आणि संस्कृतीही विसरता कामा नये.”

या उपक्रमामुळे केवळ पारंपरिक शेतीपद्धतीचे दर्शन घडले नाही, तर ‘एकमेकांच्या मदतीने गाव उभे राहते’ हा संदेशही नव्या पिढीपर्यंत पोहोचला. आधुनिक युगातही परंपरा आणि आधुनिकता यांचा समतोल साधण्याचा प्रयत्न लोहसर ग्रामस्थांनी केला आहे.

ट्रॅक्टर आणि आधुनिक यंत्रांच्या युगातही बैलजोड्यांच्या माध्यमातून पारंपरिक पद्धतीने शेतीची मशागत करण्याचा हा उपक्रम परिसरात चर्चेचा विषय ठरला असून, श्री काळभैरवनाथ देवस्थान ट्रस्ट आणि लोहसर ग्रामस्थांचे सर्वत्र कौतुक होत आहे.